تةعريفةك  ل سةر ديموكراسيةتا دةنط دانىَ

ديموكراسيةت واتايةكا زور طرنطة و هةمى مللةتيَن جبهانىَ كار ثىَ دكةن و شانازيىَ بو دكةن.

ئةو وةلاتيَن كة هةتا نهو ذى ل ذير ديكتاتوريةتىَ دا دذين هيوا دخوازن كة بطةهنة لوتكا ديموكراسيةتىَ.

ئةوا كو من مةبةست ئةوة بةحس لىَ بكةم (دةنطدان – دةنط دةر_ ثاليوراو)ة.

ل دةست ثيَكىَ بو دةنط  تيتة دان و كى ئيشارافا دةنطدةران دكةت و كى  دةنطى ددةت و مةرةم ل دةنط دانىَ ضية و مفايا وىَ ضية؟

1- ئيدارا دةنطدانىَ(كومسيون)

ل حكومةتىَ دا ليَذنةيةكا بىَ لايةن تيتة تةشكليل كرن وةكو دادوةرى و ريظةبرن و تيدا نوينةريَن هةمى احزابان تيَدانة و ئةو ليذنة ريظةبةرة و هةمى سةلاحيات هةنة ذ بو باشترين سيستةم هةلبذاردنان ب ريظة ببةن و  ل ئاكام دا ب ئامادة بونا نوينةريَن وةزارةتا داد  و نوينةريَن نةتةويَن ئيكطرتى وة كومسيونا ديارى كرى دةنط تينة فةرز كرن و  ئاشكرا كرن .

ئةركىَ سةرةكيا ظىَ كومسيونىَ ئةوة كو هةلبستيت ب ريكخستنا هةمى ئةركان وةكو (ديارى كرنا ئةحزابين سياسى بو خو هةلبذاردنىَ –ديارى كرنا روذا هةلبذاردنىَ – دةست نيشان كرنا كاغةز و حوبر و سندوقيَن دةنطدانىَ –ديارى كرنا مةرجيَن تايبةت ب هةلبذاردنىَ – ديارى كرنا ضةواتيا ريكلامان –ئامادة كاريَن فةننى و ئاطادار كرنةظا جةماوةرى ل ياسايَين هةلبذاردنان-هتدد... ).

 

2- دةنط دان :

 ئيكةك ل بنةمايَن سةرةكيا ديموكراسيةتىَ ية و ئةز باوةرم ل هةر وةلاتةكى ئةطةر دةنطيَت وى مللةتى كار ثىَ هاتة كرن و غةش تيَدا نةبيت باوةرم ئةو ديموكراسينة.

2- بو دةنطىَ مللةتى تيتة حيساب كرن د سياسةتىَ دا؟

وةكو ئةم دزانين كو ديموكراسيةت كةليمةكا  يونانية و مةعنايا ويَش تيتةفة ب (ديمو+كرات)يةعنى (حوكم+مللةتى) ليرة دا ئاشكراية كة ديموكراسيةت يةعنى مللةت خو ب خو حوكمى ل خو بكةت يةعنى حكومةت يا مللةتى بيت واتة يا زوريناية و مللةتى ضةوا ظيا ئةو بيت .ضونكة ل هةر وةلاتةكى يان ل هةر حزبةكىَ يان ريَكخراوةكا ديموكراسى دا مللةت زورتر ل حكومةتىَ لةورا دةبيت زورينة ئةمرى بكةت بو ضةسثاندنا وى ئةركى و ديار كرنىَ. لةورا باشترين ريَك بو ديارى كرنا شولا حكومةت –حزب-ريَكخراو دةنط دان داناينة.كو ئةو كةسىَ دةنطى ددةت مةسيرىَ 4 حةتا 8 سالا ددةتة وى كةسى يان وىَ ياسايىَ كة وى هةلبذاردية.

3- ثاليوراو:

ثاليوراو دةبيت ل وى ماوىَ بو هاتية ديارى كرن بو خو ريكلامان بكةتن ب وان مةرجيَن بو هاتينة ديارى كرن و دكاريت سةرةدانا خةلكى بكةتن ل مالان و دوكان و فروشطايان و دكاريت بو خو خةلكى كوم بكةت و رةئى و ثيشنيار و ثروذةكتيَن خو ديار بكةتن بو خةلكىَ خو وة هةروةسا دكاريت دياريا ثيَشكةشى خةلكىَ خو بكةتن لديف شيانيَن خو. كةس نةشيَت ريَطر بيت ل هةمبةر ريكلاما وى ب وى مةرجى ياسايى بيتن.

 بو وى ثوستى كة خو هةلبذيَريت دةبيت

أ-خويندةوار بيت

ب-دلسوز بيت بو نةتةوة و نشتيمانىَ خو

ث-خودان رةوشتيت باش و بةرز بيت

س-ناسيار بيت ل ناف خةلكى دا

ش-ثسثور بيت ل ضةندين وان بواريَن كة خو بو هةلبذيَريت

ه-سوز لىَ بهيتة وةرطرتن كة غةشىَ نةكةت

و-سويند بخوت كة نة خيانةتىَ بكةت نة مةرةما خيانةتىَ هةبيت.

ع- ئاهةنط طيران يان ميظان دارى ب كومةل.

ج-مونافسة بهيتة كرن ل هةمبةر ثاليوراوىَ دى بةلىَ مةرجيَن تايبةت كة بو هاتينة ديارى كرن ب جه بينيت.

مةرجيَن مونافسة كرنىَ

أ-بو خو ديعايةتىَ بكةت.

ب- ناظىَ ض كةس و لايةنين ديتر ب خراثى نةئينيت

ث- ايهانة كرنا هةر لايةنةكى نةكةت

ج- لديف ياسايىَ ريكلاميَت خو بو خو بكةتن

ح-ثشتى هةلبذاردنان هةمى ريكلاميَت خو هةلطريتةظة يان ثارةيةكى بمةزخينيت بو شارةوانيىَ كة بو هةلطرنةظة.

ض-هةر تىَ بى نيةك ل ماوىَ ريكلامىَ ل بوارين  راميارى – ايهانة كرن –ناظ زراندن يان خيانةتىَ لىَ هاتة ديتن لديف ياسايا ديارى كرى راستةوخو ,خو ظةكيَشتةفة ل هةلبذاردنان.

4-دةنط دةر

ئةركةكىَ نيشتيمانى و نةتةوةئية و هةر هاولاتيةكىَ وى وةلاتى ثيويستة دةنطىَ خو بدةتن وة ئةو كةسةكىَ دةنطىَ خو نةدةتن تيتة قةلةم دان ب خيانةت خيانةت ل بريارا وةلاتى خيانةت ل هندىَ كة نةظيَت مللةتىَ وى ب ئازادى بذيت .

(Huntington)كة ئيكةك ل فةيلةسوفيَن بوارىَ ديموكراسى و كومةلناسيىَ ية دبيَذيت (بةشدارى نةكرنا تاكة كةسى د  وةلاتةكى دا ذ بو  هةلبذاردنان هاندةرةكة بو دذايةتيا حكومةت يان حزبا خو خيانةتة ).

دكاريت ثشكداريىَ بكةتن ل هةمى دانيشتنيت ثاليوراوان دا و طوهداريا ثروذيَن وان بكةتن و د كاريت ل هةمان دةم دا ثرسياريَن خو ئاراستةى ثاليوراوى بكةتن و كار بكةتن بو وى ثاليوراوى كة ثروذيَن وى جىَ بة جىَ بكةتن و دوير بيت ل نذاد ثةرةستى و عةشائيرى و ريَطر بيت بةرامبةر هةر طةندةليةكا ناياسايى. وة  خزمةتا وى ثاليوراوى بكةت  كة بو خو هةلبذاردية و ثروذةكتىَ وى بةلاظ بكةتة ناو خةلكى دا.

سةروك بارزانى ل دةمىَ دةنط دانىَ

ئةركىَ دةنطدةرى ذ لايىَ ياسايظة هاتية ديارى كرن و ئةركىَ وى ذى يىَ ديارى كرية

1-             تةمةنىَ وى دةبيت 18 سال كيَمتر نةبيت

2-             موجةنس بيت ل وى وةلاتى

3-             شيَت نةبيت

4-             زور ب شيَوازةكىَ مرظانة تةعامول بكةت لطةل وى زروفىَ هةلبذاردنىَ و كةس ايهانة نةكةتن

5-              ب بير و باوةريَت خوظة بريارا خو بدةتن .

6-             دكاريت رةئيا خو بو كةسىَ ديار نةكةت.

7-             ل روذا هةلبذاردنىَ نابيت ريكلامىَ بو كةسةكى يان لايةنةكى بكةتن.

8-             هتد...

 

 

لىَ  مخابن ئةم هيَشتان تيَنةطةيشتينة ل ظان شيَوازان و هندةك تشت ريَطرن ل بةرامبةر ياسايىَ و مللةتى كة سةركةظين د ظان ثروسان دا. براستى هةق واية كة ئةم زورتر بير ل ثاشة روذا خو بكةينةظة.

 

ذ نظيسينا رجةب حاجى ئاكرةيى

ئاكرىَ 04 /10/2010