روهنكرنةك ل دور نةبوونا مافىَ چارةنفيَس چ چستور عیراقی دا مالپه را رجب حاجی
مافىَ ضارةنظيس مافةكة ذ مافيَن مروظى ييَت ئةزةلى ئانكو كةس نةشيَن ئينكارا ظى مافى بكةت و مافةكىَ جةماعى ية ضونكى مروظةك بتنىَ مفاى ذىَ وةرناطريت و دهيَتة بكارئينان بوَ دياركرن و مسوطةركرنا ثاشةروذا نةتةوةيةكىَ و ئةظ مافة بةردةوام دهيَتة بكارئينان ل دويف رةئيا طشتى يا وىَ نةتةوىَ ئانكوَ مافةكة تو ضةند بكاربينى ثويض نابيت و مافةكىَ طشتى ية و بةرى هةبوونا ياسايىَ ئةف مافة هةبووية لىَ ب دروستى ئةظ مافة نة دهاتة دان، لىَ نها ياسا ظى مافى دثاريَزيت، ئةم نزانين ئةظ مافة ب دروستى كةنطىَ ثةيدابووية لىَ ئةم دشيَين بيَذين دطةل ثةيدابوونا نةتةوا ئةظى مافى سةرهلداية ب تايبةتى ل ضةرخىَ بيستىَ دا.
بوَ ئيَكةم جار ل شورةشا فةرةنسى (1789) ئةظ مافة هاتية دان، ثتريا ظى مافى د كيَشةييَت سياسى دا دهيَتة بكارئينان ب تايبةت ل وان دةولةتيَت فرة رةطةز.بيَطومانة هةتاكو مروظ ظى مافى ب دةستظة دئينيت دظيَت مروظ ببيتة طروثةك ئانكوَ ببيتة نةتةوة و و نةتةوة ذى ب نةتةوايةتيىَ ظة طريَداية ئانكو ئةو طروثا مروظان ذلايىَ دةسهةلاتةكىَ ظة زولم و زورى لىَ دهيَتة كرن و (رد فعل)ةك بو وان طروثا مروظا ضيَدبيت و دئةنجام دا هةستىَ نةتةوايةتى دهيَتة ئافراتدن و ئةظ هةستة ظىَ طروثىَ خرظة دكةت بو ئيَك بةرذةوةنديىَ و دهيَتة ناظكرن ب نةتةوة واتة بتنىَ نةتةوا ئةظ مافة هةية، دظيا ئةم بزانين نةتةوة ضةوا ثةيدا دبيت بوَ هندىَ ئةم ثتر د مةسةلةيا مافىَ ضارة نظيس بطةهن و لدور ثةيدابوونا نةتةوىَ ذى دوو تيوريَن جودا هةنة:
*تيورا بابةتى (ماددى): ئةظة تيورةكا ئةلمانى ية كوَ كةظنترين و ب هيَزترين تيؤرة دةربارةى ثةيدابونا نةتةوىَ كو دبيَذيت: طروثةكا مروظان دىَ بيتة نةتةوة ئةطةر دناظبةرا وان دا هندةك بنةماييَت ماددى ييَت هةظثشك هةبن وةكى (زمان، رةطةز، ميَذوو، جوطرافيا، ئايين)
*تيورا كةسى: ئةظة تيورةكا فةرةنسى و ئيتالى ية و دبيَذيت: مةرج نينة هةتا طروثةكا مروظان ببيتة نةتةوة هندةك بنةماييَت ماددى ييَت هةظثشك دناظبةرا واندا هةبيت بةلكو يا طرنط ئةوة ئيرادة و بةرذةوةنديا وان ئيَك بيت و هةمى بوَ ئيَك ئارمانجىَ كاربكةن هةتاكو ببنة نةتةوة.
ئةطةر هةستىَ نةتةوايةتيىَ وىَ طروثا مروظان ئانكو وىَ نةتةوىَ يىَ ب هيَزبيت و شيان و بارودوخىَ وىَ نةتةوىَ طةلةك يىَ باش بيت ب ريَذا (100%) هينطىَ ئةو نةتةوة دىَ سةربةخويا خوة راطةهينيت ل دةمىَ مافىَ ضارةنظيس بكاردئينت ئةظةذى لسةر بنةمايىَ ئةزمونطةريا وىَ نةتةوىَ دراوةستيت، لىَ ئةطةر شيان و بارودوخىَ وىَ نةتةوىَ يىَ باش بيت ب ريَذا (70%) ئةطةر مافىَ ضارةنظيس بكارئينا هينطىَ بتنىَ دىَ شيَوىَ دةولةتىَ هيَتة طهورين ذ ئوتونوميىَ بوَ فيدراليىَ ئةو بخوة ئوتونومى ب دروستى ضارةسةريا كيَشةييَن سياسى ناكةت ضونكى ئةو هةريَما ئوتونومى وةردطريت هةر ملكةضىَ دةسهةلاتا مةركةزى دبن، لةورا فيدراليةت باشترين ضارةسةريية بوَ ظىَ كيَشىَ،ئةطةر نةتةوة شيان و بارودوخىَ وىَ يىَ نةباش بيت ب ريَذا (20%) هينطىَ دىَ داخازا هندةك مافان كةت مينا ئوتونوميىَ ئو ئةظة ل كوردستانىَ بوَ ئيَكةمين جار ل سالا (1958) هاتة وةرطرتن بو نةتةوا كورد و ثشتى كو كيَشة يا نةتةوايةتى هاتى مةيدانىَ و روذ بؤ روذىَ سةركردايةتيا ثارتيىَ ب خةبات و تيَكوشانا خوةظة دطةل مللةتىَ كورد ب طشتى هةولداينة شورةشان دذى رذيَما سيايى يا عيراقىَ بةرثا بكةن بوَ هندىَ د زويترين دةمدا نةتةوا كورد بطةهنة مافيَن خوة ييَن رةوا، ثاشى ل سالا (1992) ئانكو ثشتى سةرهلدانا جةماوةرى ثةرلةمانىَ كوردستانىَ برياردا كو كوردستان فيدرالييةتىَ وةربطريت و ببيتة هةريَمةكا فيدرالى د دةولةتا عيراقىَ دا . ئةطةر ئةم بهيَن سةر بابةتىَ مافىَ ضارةنظيسىَ و عيراقا فيدرال ئةوا ل سالا (2005) هاتى دانان دىَ ئاستةنطةكا مةزن د ريَكا طةلىَ كورد دا بينين ئةو ذى كو مافىَ ضارةنظيس ب هيض رةنطةكىَ د دستورىَ عيراقىَ دا نةهاتية باس كرن ئةظجا ض د ديباجىَ دابيت يان ذى د مةتنا دستورى دا، لىَ بتنىَ ئةطةر ئةم ديباجىَ بخوينين كو ئةو عةرةبيَن رةطةز ثةرست بةديلةك بو مافىَ ضارةنظيَس ئيناينة ئةوذى (اتحاد الاختياري) ية، ئانكو هندةك لايةن دىَ ئيَكةتيةكىَ ثيَك ئينن و هةر طاظةكا ئيَك ذ وان لايةنان ثيَطيرى ب دستورى نةكر هينطىَ لايةنىَ بةرامبةر ذى شيان هةنة ثيَطيريىَ ب دستورى نةكةت . هةلبةت مافىَ ضارةنظيَس و (اتحاد الاختياري) دوو زاراظيَن ذ ئيَك جودانة د رامانا خوة يا بةرفرةهدا ئةو ذى دىَ ل ظيَرىَ بوَ مة دياربيت كو مافىَ ضارةنظيس مافةكة هةردةمىَ مروظى ظيا دىَ بكارئينيت كو مافةكىَ هةميشةيى ية لىَ بو بكارئينانا (اتحاد الاختياري) هندةك مةرج هاتية دانان ئةوذى ئةطةر لايةنةكىَ سةرثيَضيا دستورى كر هينطىَ دىَ لايةنىَ بةرامبةر ماف هةبيت بكاربينيت و سةربةخؤيا هةريَما خوة رابطةهينيت، هةروةسا ئةظ مافة ئانكو (اتحاد الاختياري) بتنىَ د ديباجىَ دا يا هاتية نظيَسين ئانكو د ض بةندادا نينة و دةق ثىَ نةهاتى ية، لةورا طومان لسةر ثيَطيريىَ و نة ثيَطيريا وىَ هةية و ئةم نةشيَين بيَذين ثيَطيرة، ها ئةم بظى رةنطى دشيَين بيَذين مافىَ ضارةنظيس د دةستورا عيَراقا فيدرال دا نينة، دظيا ئةم ظىَ ضةندىَ ذى بزانين كا بوضى زاراظىَ (اتحاد الاختياري) هاتة بكارئينان وةكو بةديلىَ مافىَ ضارةنظيَس ئةوذى ياسا دانةريَن عيَراقىَ ئةظ رامانة دانة زاراظىَ (اتحاد) ئانكوَ (ثيَطيرى كرن بظى دةستورى طرنتى يا هندىَ ية كو عيَراق هةر دىَ مينت ئيَك)، براستى ل ظيَرىَ رامانةكا ظةشارتى يا هةى كو ئةوذى ئةظةية (ئةطةر ثيَطيرى ب دةستورى نةهاتة كرن ئةو هينطىَ طةلىَ كورد دىَ مافىَ ضارةنظيَس بكارئينيت و دىَ عيَراق دابةش بيت و هةريَما كوردستانىَ ل وى دةمى دىَ سةربةخؤيا خوة راطةهينيت) ها بظى رةنطى دىَ عيراقا فيدرال ذ دةولةتا مورةكةب زظريتة ظة بوَ دةولةتةكا سادة.
براستى تشتةكىَ سةيرة كو دةسةلاتداريَن مة ئةظرو مذويلى ثروذىَ ثيَكظة ذيانىَ نة دطةل وان لايةنان ئةويَت كو ب دريَذاهيا ديروكىَ و تا ئةظرو راسيزمىَ بةرامبةر طةلىَ كورد بكاردئينن و ب ئايدولوذيةكا دذيةكى مة ب سةردا دبةن و هةتا ئةظروذى عةرةب وةسا هزر دكةن كو ل كوردستانىَ هيَشتا رذيَما فيوداليزمىَ يا بةرقةدارة و د تةرازويا ديموكراسيةت و دبلوماسيةتىَ دا خوة ذ مة سةنط تر دبينن، ئةز دشيَم بيَذم كو عيَراق ثشتى ذ رذيَما فاشيزم رزطاربووى ئةو لايةنيَت نوكة سةركردايةتيا عةرةبان دكةن رةوشةنبيرى و فةلسةفةيا سياسى يا خوة ذ فةرهةنطا سياسةتمةدار و دبلوماسييَن كوردان ظةدزينة و هيَشتا ل دويظ ميَشكىَ خوةيىَ رزى يىَ كةظن دضن كو هزر دكةن دىَ مة خاثينن.بىَ طومانة كو ئةو نةخوشى يَيت ب سةرىَ مة كوردا هاتين هةمى وةكى قوناغةكا ئةزمونطةرى ب سةرمةدا دةرباز بوو، و ئيرو ئةز بباوةرم ئةميَت بةرةظ سةربةخويىَ دضن و ب ئانةهى يا خودىَ ثشتى هةمى دةظةريَن تةعريب كرى بزظرنة ظة سةر ئاخا كوردستانىَ سةركردايةتييا كوردى دىَ ب بكارئينانا مافىَ ضارةنظيَس دةولةتا كوردى راطةهينيت.
مفا ذظان ذيَدةران هاتية وةرطرتن:
*دةستورىَ عيَراقا فيدرال
*المعجم الحديث للتحليل السياسي
*محاضرات د.سلوان سنجاري في كلية القانون
*قوتابيىَ كوليذا ياسا و راميارى ل زانكويا دهوكىَ