ئیدریس مستهفا بارزانی سایتی
ئیدریس مستهفا بارزانی سالا 1944 ێ و دکاودانهکێ گهلهکێ ههستیارو دژواردا ل مالا سهروکێ نهتهوی
چاڤێت خو ههلیناوهاته دنیايیَ . دهستپێکا ژیانا وی ههڤبهر بوى دگهل گهرمه گهرما راپهرینا دووهما بارزان و پاشی دگهل مالباتا خو بهرهڤ روژههلاتا کوردستانێ چویه، سالا 1947 ێ کو هێشتا ژیێ وی (3) سال بویه دگهل ههرفینا کومارا کوردستانێ ل مهاباد بابێ وی بارزانی نهمر بهرهڤ ئێکهتیا سوڤیهتێ چویه و ئیدریس بارزانی دگهل هزاران مالباتێت دیکهیێت بارزانی ههڤڕێ دگهل شێخ ئهحمهدێ بارزانی (خودانێ بارزان) ڤهگهڕیانهڤ کوردستانێ و ماوهی (11) سالان ههڤڕێ دگهل مالباتا بارزان ژلایێ حکومهتا به غدايێ بهرهڤ بهسرا و موسل هاتنه ڤهگوهاستن ودویر ئێخستن ل جی و وارێت خوو ب ئاوارهیی و ل ژێر چاڤدێرییا حکومهتا بهغدایێ ژیانهکا پڕ نهخوشی بریه سهر و ئهڤ ڕهوشا نهخوش یا بهردهوام بوو ههتا ههلبوون و سهرکهفتنا شوڕهشا 14ێ گهلاڤێژێ ل سالا 1958ێ .دوێ سالێدا خودانێ بارزان (شێخ ئهحمهدێ بارزانی) هاته بهردان ، مالباتێت وان ڤهگهریانهڤ دهڤهرا بارزان ومستهفا بارزانی نهمریش کو دگهل زێدهتر ل 500 ههڤالێت خو پشتی ههڕفینا کومارا کوردستانێ ل مهاباد پهنا بر بویه بهر سوڤیهت و ئهو ڕێڕهوا مێژوویی تومار کری ب سهرفرازیڤه ڤهگهڕیاڤ عێراقێ و کوردستانێ .دهما کو شورهشا 14 ێ گهلاڤێژێ ل دژی دهسهلاتا پاشایهتی ل عێراقێ ب سهرکهفتی و مالباتا بارزانو شیخ ئهحمهدێ بارزانی بهر بووی و بارزانی نهمر و ههڤالێت خوش ب گهرمی ژلایێ سهرکردایهتیا شورهشێ و سهروک کومارێ وی وهختی یێ عێراقێ(عبدالکریم قاسم) و تهڤایا خهلک و پێکهاتهیێت عێراقیڤه وهکی قارهمانهکێ مللی هاتنه پیشوازی کرن هزر دهاته کرن کو لاپهڕهیهکا نوو و تهژی خوشی و کامهرانی و ئاشتی و برایهتی دناڤبهرا حکومهتا عێراقێ و گهلێت کوردستانێ ڤهبوویه ، لێ ئهڤ ڕهوش زور نهدوماند .- سالا 1961ێ شوڕهشا ئهیلولا مهزن ب سهروکاتیا بارزانی نهمر ههلبوویهڤه, ئیدریس بارزانی بوویه پێشمهرگه و دهست ل خویندنێ ههلگرت و پشکداریهکا بهردهوام و چالاکانه ههبوو.ههر ل دهستپێکا شورهشێ وهکی کابرایهکێ سهرکهفتی و دیار و بهرچاڤ خو نیشێ دا و لبهر لێهاتی و توانا و شیانێت خو،ههر زوو دناڤ شوڕهشێدا ئهرکێ وی گران دبیت و ئهویش زور بوێرانه و ب جورئهتڤه بهرهڤ پێش دچیت و ڕول و جههکێ گرنگ و بهرچاڤ دههبیت.بارزانی نهمر وهکی باب و سهرکرده و ماموستای گرنگی پێدا و ههولا پێگههاندنێ دا بو پاشهڕوژا شوڕهشێ و گهلێ کوردستانێ،ئهویش ب ئیرادهیهکا پولایین و ل بن نههاتی و دلسوزانه هاته مهیدانێ و ئهرکێت خو ب جی ئینان.ل مانگا ئێک سالا 1961ێ فهرماندهیێ سهربازیێ رژێمێ ل مێرگهسور داخازا دیتنا وی کر بوو،ئهویش دگهل روینشت بهلێ رژێمێ ل ڤی کارێ خودا نیازێت خراپ ههبوون و وان دڤیا کو ئیدریس بارزانی بگرن،بهلێ ب زیرهکی و شارهزایی و توانایا خو،خو رزگار کر.سالا 1964ێ بارزانی نهمر،ئیدریس بارزانی بره نک خو ل دهڤهرا ڕانیه و دهوروبهر،و ل وێرێ بهرپرسیارهتیا ئیداری و پێشمهرگایهتی پێ بهخشییه و ل مانگا پێنج سالا 1966ێ راستهوخو سهرپهرشتیا داستانا ب ناڤ و بانگ و سهرکهفتیا چیایێ هندرێن دکهت،کو ل روبهڕوبونا دگهل تانک و توپ و فروکێت دوژمنان وهێرشێت سهربازیێت رژێمێ بهرگری دکهن و سهرکهفتنهکا مهزن تومار دکهن،دڤی شهڕهیدا وهکی پێشمهرگهیهکێ ب هێز و توانا و سهرکردهیهکێ لێهاتی و شارهزا و وره بهخش رولێ سهرهکی ههبوو.ل (1967/5/11)دبیته سهروکێ دهستهیا کارمهندێت بارهگایێ بارزانی نهمر.سالانێت 1969-1970 دناڤ رویدانێت هنگی و وان پێشهاتاندا چ ل ناڤ شوڕهشێ دا و چ ل دهمێت دان و ستاندنا دگهل رژێما عێراقێ رولهکێ گرنگ و بهرچاڤ دگێڕیت.ههر وهتوڤ رولهکێ گرنگ ههبوو دبدهست خستنا رێکهفتنناما دیروکییا 11ێ ئادارا(1970)و دوی دهمهیدا هێز و شیانێت خویێت دبلوماسی و ههلسوکهفتا خویا کاریگهر سهلماند و خزمهتا دوزا ڕهوایا گهلێ خو کر.ل دهمێ 11ێ ئادارێ رێککهفتنناما دناڤبهرا شوڕهشا کوردستانێ و بهغدایێ دهاته خویندن،ئیدریس بارزانی دگهل شاندا شورهشێ یێ بهرههڤ بوو و ئهندامهکێ چالاکێ شاندا کوردی بوو. پشتی وێ رێککهفتناما دیروکی و پڕبها،وهکی نوێنهرێ شوڕهشێ ل بهغدایێ مژویلی کاروبارێت تێکههلییان دنێڤبهرا شورهشێ و حکومهتا بهغدایێ دبیت، سهرباری ههبوونا رێککهفتننامێ و بڕێڤهچونا گهڕێت دان و ستاندنان،لێ روژا(1970/7/1)ل ناڤ باژارێ بهغدایێ پلانا تیرورکرنا ئیدریس بارزانی دهێته داڕێتن و تڕومبێلا وی دکهڤیته بهردهست رێژا گوللهیان و تهقه لێ دهێته کرن لێ خوشبهختانه ل ڤێ پیلانێ دهرباز دبیت و دوژمنێت گهلێ مه ناگههنه مهرهمێت خویێت چهپهل و دوژمنکارانه. ل کونگرهیا ههشتهما پارتی کو ل سالا(1970)ێ هاتیه گرێدان ب ئهندامێ کومیتا ناڤین هاته ههلبژاردن و پاشتریش بوویه ئهندامێ مهکتهبا سهربازی.ل (1970/11/15)ل کومبونهکا مهکتهبا سیاسی بهرههڤ دبیت کو ب سهرپهرشتیا جهنابێ سهروک مسعود بارزانی و بهرههڤبوونا گورگیس مهلیک چهکوی هاته ئهنجامدان دهربارهی چارهسهرکرنا گرفتێت ئاشورییان.ل(1974/3/8)ێ ب نوێنهراتیا شوڕهشێ دچیته بهغدایێ بو دان و ستاندنان دگهل حکومهتێ کو ل رێککهفتنناما 11ێ ئادارێ پاشگهز ببوو، ئیدریس بارزانی زور ههول دا چارهسهریهکا گونجایی ڤهبینیت بو ئهوهی دناڤبهرا شورهشێ و حکومهتێدا شهڕ چێنهبیت.بهلێ ژبهر نیازا خرابا حکومهتێ ههمبهری شوڕهشێ و ئهو کهش و ههوایێ سیاسی ل جیهانێ و دهڤهرێ و ههروهتوڤ پیلانێت ههرێمی و نیڤ دهولهتی کو دروژهڤێدا ههی ، ئهڤ دان و ستاندنه نهگهیشتنه چ ئهنجامێت باش و ل سالا(1974)ێ شهڕ دهست پێدبیتهڤه.ل سالا(1975)ێ کو پهیمانناما جهزائیر ب پلانێت ههرێمی و نهخشێت داڕێتی ل دژی شورهشا مهزنا ئهیلولێ و تهڤگهرا رزگاریخوازیا گهلێت کوردستانێ،دنێڤبهرا(عێراق و ئیرانێ)هاته مور کرن و بویه ئهگهرا ڕاوهستیانا شوڕهشا چهکداری و نسکویا سالا(1975)ێ و دهرئهنجامێت نهخوش و تالێت کو بسهر گهلێ کورد هاتی،ل بهرامبهر وێ کهتواریا تال و نهخوش،وهکی سهرکردهکێ ب ئهزمون و شارهزا،لسهر رێنمایی و شیرهتڤانیا(بارزانی نهمر)،سهرباری ههڕهشێت ههرێمی و نێڤ دهولهتی دوی سهردهمهیدا و ههروهتوڤ زێدهباری گیروگرفتێت ناڤخویی کو کهفتیه سهر رێیا تهڤگهرا رزگاریخوازیا کوردستانێدا،ئیدریس بارزانی ب ئیرادهیهکا پولایین و توانایهکا ل بن نههاتی گهلهک مهردانه و مێرخاسانه مل دایه شولێ و ههڤڕکییا ههلو مهرج و کاودانێ ههیی کر و دهست هاڤێتهڤ ئهرکێ ڕێکخستنێ و گهرمکرنا ئاگرێ شوڕهشێ و پوچهلکرنا پیلان و گرفتێت ههمبهری ڤێ تهڤگهرێ.ل گۆلانا 1976ێ رولهکێ مهزن و کاریگهر گێڕا دههلبوونهڤه و دهستپێکرنهڤا شوڕهشا گولانا پێشکهفتنخوازدا،رول و کاریگهرییا ئیدریس بارزانی دبهرپاکرنهڤا شورهشێ ب ڕادهیهکێیه کو دکارین بێژین،داینهمۆ و ناوهندێ مهعنهوی و سهرهکی و کارا بوویه ل بهرامبهر وی کاودان و ههلومهرجێت نهخوشدا،کو بوویه ئهگهرێ سهرکهفتنا ههستانهڤا شوڕهشێ.- ل(1976/6/19)دبیته سهرپهرشتکارێ ئاوارێت کو ب ئهگهرا نسکۆیا(1975)ێ روی دئیرانێ کری.ڕولهکێ سهرهکی و گرنگ گێڕا ل دامهزراندنا سهرکردایهتیا دهمکی(قیاده المؤقته)و دناڤبهرا سالانێت(1976-1979)ێ وهکی ئهندامێ مهکتهبا سیاسی مژویلی خهباتێ بوو ڕولهکێ مێژوویی گێڕا، د ب هێزکرنا رێزێت پارتی و شورهشێدا ب تایبهتی کاروبارێت سهربازی و دبلوماسی ل سهر ئاستێ ناڤخو و دهرڤهدا.ل کونگرهیا نههێ(پ.د.ک)کو سالا(1979)ێ هاتیه گرێدان ب ئهندامێ کومیتا ناڤین و پاشانیش ب ئهندامێ مهکتهبا سیاسی هاته ههلبژاردن،پاشتریش بویه سهرپهرشتکارێ مهکتهبا سهربازی و بهرپرسیارێ پشکا پهیوهندیێت گشتی.ل مانگا(1979/2)ێ ب سهروکاتیا شاندهکا پارتی،سهردانا رێبهرێ ئیرانێ کر و پێوهستا ب هێزو شیانێت خوێیت دبلوماسی،پهیوهندیێت باش و سهرکهفتی دگهل دهسهلاتدارێت ڤی وهلاتهی گرێدهت.ههر دوێ سالێدا بو کارێت دبلوماسی و چێکرن و بنیاتنانا تێکههلییان و بدهست خستنا پشتهڤانیێ و هاریکاریێ بو شوڕهشێ و خهباتا گهلێت کوردستانێ،سهردانا سوریا و لیبیا و سهرکردهیێت فهلهستینی و چهند وهلاتێت ئهوروپی کر.ل ئادارا(1979)ێ و بهرامبهری(000/300)ههڤوهلاتی و دلسوز و هوگرێت کو پشکداری کری دمهراسیما مالئاڤایی کرنا(بارزانی نهمر)سهروکێ نهتهوا کورد ،ئیدریس بارزانی پهیڤهک پێشکهش کر و سوپاسیا خهلکێ بهرههڤبویی کر.ل(1980/11/28)هۆکار و سهرکردهیهکێ دیارو بهرچاڤ بوو د دامهزراندنا(بهرهی جود)کو پێک هاتبوون ل:پارتی دیموکراتی کوردستان،پارتا شیوعی, پاسۆک، سوشیالیست. کو پێک ئینانا ڤی بهرهیهی کو بو وی سهردهمی زور گرنگ و پێدڤی بوو ل روی سیاسی و ڕاگهیاندن و تێکههلییان.ئهڤ بهرهیه کو ل دهستپێکێ ل چار لایهنان پێک هاتبوو ل سالا(1984)ێ بوویه حهفت لایهن و بناغهش بوو بو بهرفراوانتر کرن و ئێکگرتنا پارتێت ئوپۆزسیونێ ل دژی رژێما داگیر کهر.ههر وهتوڤ ب ڕولێ گرنگ و ههول و بزاڤێت ئیدریس بارزانی، (پ.د.ک)ل سالا(1981)ێ دگهل چهند پارت و هێز و کهسایهتیێت کوردستانی و عێراقی،بهرهیهکێ دیکه پێک هات ب ناڤێ(شوڕهشا عێراقێ)ئهڤ دهستکهفتهش ل ڕاستیدا پێوهستا کار و توانایا بهرهیی ل ئاست عێراقێدا ب هێزتر و دهولهمهندتر بکهت.ب ڤێ چهندێش دوماهی ب ههول و تێکوشینێت خو نهئینا و بهردهوام بوو دبزاڤ و چالاکیێت خویێت دبلوماسی و سیاسی پێخهمهت ب هێزکرنا پارتی و بزاڤا رزگاریخوازیا گهلێت کوردستانێ.سالا(1985)ێ پشکداری کریه د کومبوونا سهرکردایهتیا نهتهوهیی هێزێت شوڕهشگێرێت عهرهب کو ل لیبیا هاتبوو کرن.ل 1986/11/7 ێ کومبونهک دگهل سکرتێری گشتی(ی.ن.ک)جهلال تالهبانی ئهنجام دا پێخهمهت چارهسهرکرنا گیروگرفتێت ههیی دناڤبهرا ههردولایان و چێکرنا ههڤکاری و پهیوهندیێت پێدڤی.ل 1986/12/24 پشکداری کر د(کونگرهیا پشتهڤانیکرنا گهلێت عێراقێ)کو ل تههران هاتیه گرێدان و دڤێ کونگرێدا زور ب ئاشکرایی و بوێرانه دهنگ و داخازیا ئاریشا گهلێ کورد و شوڕهش و مافێت رهواێت ڤی گهلهی ڕاگههاند.ئیدریس بارزانی ئێک ل لایهنێت ههره پێش و پێشرهو بویه د تێکوشینا یهکگرتنا نیشتیمانی و چێکرنا برایهتی و تهبایی دناڤبهرا حزب و لایهنێت کوردستانی و عێراقی و پێخهمهت ڤێ چهندێش ههرگاڤ ل ههول و بزاڤێدا بوویه،ئهڤ ههول و بزاڤهش ب ڕادهیهکێ بوون کو ببویه رهمز و هێمایهک بو ئێکگرتنێ و ههڤپهیمانهتی و برایهتی و تهباییێ.ئیدریس بارزانی گهلهک باوهری ب ئاشتی و برایهتی و پێکڤه ژیان و پێکڤه خهباتکرنێ ههبوو،ههر ڤێ بیرو باوهرێ ل ئهنجامدا زور دهستکهفتێت گرنگ بهرههم ئینان کو نمونا وێ پێک ئینانا(بهرهی کوردستانی)ل سالا(1986)ێ بوو کو کاک ئیدریسێ سهرکرده ب بناغه دانهرێ ڤێ دهستکهفتێ دیروکی دهێته هژماردن و زور کهس و لایهنان پێداگرتن لسهر ڤێ چهندێ کریه کو ئهو،ئهندازیار و نهخشه دارێژێ چێبوونا بهرهی کوردستانی بوو،کو دهستکهفتهکێ مهزنێ دیروکی بوو بو گهلێ کوردستانێ و ب ئێک ل هۆکارێت ڕاپهڕینا سالا(1991)ێ و سهرکهفتنا ڤێ ڕاپهرینێ دهێته ناسین کو دهر ئهنجامێت ڕاپهرینێ و خهباتا بهری ڕاپهرینێ ژی ئهڤروکه د دیارن و جهێ شانازیا تهڤایا گهلێ کورد و مروڤێت دیموکراتخوازن.ئیدریس بارزانی (43)سالێت ژییێ خو،ههر ههمی دخهبات و زهحمهت و تالی و نهخوشی و ئاوارهیی و پێشمهرگایهتیێدا دهرباز کرن.ئهڤه پارچهک ل هوزانا خۆدێ لێ رازی:ههژارێ موکریانی هوزانڤان و رهوشهنبیرێ شورهشگێره لبارا شههیدێ سهرکرده(ئیدریسێ ههردهم ساخ):
ئاخ و داخ له بهختی خهوتوو له ئێمهی کوردی کۆس کهوتوو
بو ئهو باسهی وره بهزێن دڵی بهرد و پۆڵاش تهزێن
گوتیان کاک ئیدریس کۆچی کرد به مهرگێکی کت و پڕ مرد
ئیدریس دلسوزی ههژاران مایهی خۆشی و گهشهی یاران
زراو تۆقێنی کورد کۆژان چقڵی گلێنهی خوێن مژان
گوڵی خانهدانی بارزان وریا و پاکژ و له کار زان
ئهستێرهی رێنمونی گهل ناوهخت ئاوا بوو لهگهل
د روژهکا وهکی ئهڤرودا واته(1987/1/31)ل روژهکا سڕو سارا روژههلاتێ کوردستانێ،دلێ مهزن و پڕڤیانێ،سهرکردێ لێهاتی و جوانهمهرگ(ئیدریس بارزانی)ڕاوهستا و مالئاڤایی ل گهلێ کوردستانێ و جیهانێ کرو ل تهنشت(بارزانی نهمر)سهروکێ روحی و نهتهوهیی کورد ل (ههلهج)ێ روژههلاتا کوردستانێ ڕادهستی ئاخا کوردستانێ هاته کرن.وی دهمهی سهروک بارزانی لبهر مژویل بوون ب کاروبارێت شوڕهشێ ل کوردستانا باشور بوو.روژا(1987/2/1)ێ بروسکهیهک ئاراسته کر کو ئهڤ بروسکه دوی سهردهمێ هندێ ناسک و ههستیاردا گهلهک کاریگهر و ب باندور بوو.لێرهدا ب فهر دزانین هندهک ل بروسکهیا جهنابێ سهروک بارزانی وهکی خو بدهینه خویا کرن کو دبێژیت: چاکترین وهفاداری بو برایێ جوانهمهرگ ئهوه کو درێژی ب خهباتا ڕهوایا خو بدهین،ههتا وی دهمێ کو ئاواتێت گهلێ مه دهێنه جی،تهڤایا ئهندامێت پارتی و ههمی پێشمهرگهیهک و ههر کوردهکێ دلسوز و شهرهفمهند بو من ئیدریسهکه و بیرهاتنێت وی بو ههتا ههتا دێ دناڤ دل و دهرونێ مهدا میننهڤه.پشتی ڕاپهڕینا سالا(1991)ێ سهرکردایهتیا(پ.د.ک)بڕیار بو ڤهگواستنا تهرمێ پیروزێ ههر دوو نهمران(بارزانی نهمرو ئیدریسێ ههردهم ساخ)دهرکر و ل ماوهی(1993/10/6)ێ ههتا(1993/10/8)ب رێورهسمهکا ههژی و دیروکی و شایستهدا و دناڤ پێشوازییهکا گهرما تهڤایا رونشتڤانێت کوردستانێدا تهرمێت وان هاتنه ڤهگواستن بو ئاخا ئازادا کوردستانێ و ل گوندێ بارزان ڕادهستی ئاخا پیروزا کوردستانێ هاتنه کرن.ناهێته ماندهل کرن کو کوچبار بوونا زوو دهم و ژنشکێڤهیا ئیدریس بارزانی دوی سهردهمێ ناسک و ههستیاردا کو زور پێدڤی ب سهرکردهکێ وهکی ئیدریسی ههبوو،زیان و زرارهکا مهزن بوو بو گهلێت کوردستانێ و بزاڤا رزگاریخوازیا گهلێ کورد، لێ سهربارێ ڤێ چهندێش حیکمهت و دوربینیا جهنابێ سهروک بارزانی و ههروهتوڤ سروشت و ماهیهتا ڕێبازا پیروزا بارزانی نهمر ،نههێلا ئهو جێیه ڤالا بیت و کاروانێ خهباتا نهتهوهیی و مروڤیا تهڤگهرا ڕزگاریخوازیا گهلێت کوردستانێ روژ بو روژێ گهشهکر و ههتا ئیرو ژی ههر د وهرار و گهشهکردنێدا بهردهوامه. ههر ب ڤێ ههلکهفتێ شاعێرێ زمانزان و کورد پهروهر(ههژارێ موکریانی)دبێژیت:
ئیدریسی جێ نشینی تۆ ڕۆلهی ئازاو ئهمینی تۆ
هانا بوو بۆ برینداران چارهساز بوو بۆ بێچاران
کۆنه زامی برژاندهوه کولمانی دامرکاندهوه
مخابن چهرخی دڵ بهکین ئهویش پێ ڕهوا نهدین
بهلام با چهرخی بێ باریش داگیرکهری کوردهواریش
تێبگهن کوردستان خواردن خۆ لهمافی ڕهوا بواردن
به سهر چوو باوی نهماوه ڕۆلهی کورد پهیمانی داوه
تا ماوه ،که ههر دهشمێنێ له ئازادی واز نههێنێ
تا مافی ڕهوای دهستێنێ له بارزانی جێ نهمینێ.
ڕوژا 31\1\1987 ڕوژا کوچبار بوونا سهرکردێ جوانهمهرگ ، ئندازیارێ ئاشتی و شارهزا و لێهاتی دوارێت :دبلوماسی و سهربازی و شوڕهش و خهباتێ(ئیدریس بارزانی)یێ ههردهم ساخه . بهرز و بڵند بیت بیرئانینا سهرکردێ جوانهمهرگ و ههردهم ساخ دناڤ دلو دهرونێ گهلێ کورد دا(ئیدریس بارزانی).